Stanovništvo i resursi prepušteni apetitima rudarskih kompanija
Bor i Majdanpek su već decenijama poprište najintenzivnijih rudarskih aktivnosti u Srbiji, bez naznaka da će u skorijoj budućnosti ovaj trend opasti. Međutim, čak i u trenutku kada je stepen zagađenja vazduha, zemljišta i voda na istorijskom maksimumu, a demografski konflikti dosežu svoje ekstreme- plan koji bi ove probleme iskontrolisao još uvek ne postoji.
Iako je odluka o izradi Prostornog plana područja posebne namene za Borsko- majdanpečki rudarski basen doneta još 2011. godine, zatim ponovo 2014. godine, umesto da se o ovom strateški značajnom dokumentu uveliko govori u kontekstu usvajanja, Vlada Republike Srbije 2026. godine još jednom u nizu ,,reciklira’’ odluku da se sa njegovom izradom ponovo POČNE.
Nakon više od petnaest godina od prve odluke o njegovoj izradi, Prostorni plan područja posebne namene za borsko–majdanpečki rudarski basen i dalje ne postoji kao operativan dokument. U međuvremenu, prostor na koji se odnosi pretrpeo je duboke i delimično nepovratne promene. U tom smislu, odsustvo plana ne znači odsustvo razvoja- već odsustvo kontrole nad njim.
Ova više od 15 godina duga institucionalna praznina posebno dolazi do izražaja nakon otvaranja novog investicionog ciklusa pod okriljem kompanije Zijin Mining, koji je ispraćen intenzivnim širenjem eksploatacije u Boru i Majdanpeku, i značajnim rastom proizvodnje. Paralelno s tim, javnost je beležila učestale ekološke incidente, proteste građana, kao i kontinuiran proces raseljavanja stanovništva iz zona neposredno pogođenih rudarskim aktivnostima.
U takvom kontekstu, odsustvo Prostornog plana područja posebne namene prestaje da bude formalno pitanje i postaje suštinski problem upravljanja prostorom. Umesto da plan prethodi razvoju i postavi njegove okvire i uslove, razvoj se odvija kroz pojedinačne projekte i investicione odluke, kojima se planski dokumenti nižeg reda naknadno prilagođavaju.
Prostorne posledice takvog pristupa već su jasno vidljive. Površinski kopovi se šire ka postojećim naseljima, granice između zona eksploatacije i naseljenih područja postaju sve neizvesnije, a konflikti između različitih načina korišćenja prostora sve izraženiji. Istovremeno, proces raseljavanja odvija se postepeno i fragmentisano, bez jedinstvenog planskog okvira koji bi definisao njegov obim, dinamiku i uslove. Time se lokalno stanovništvo dovodi u poziciju dugotrajne neizvesnosti, dok se ključne odluke donose van jasno definisanog i transparentnog planskog sistema.