Autor: Mirko Popović
Uvod
Izveštaj o stanju kvaliteta vazduha u Srbiji za 2023. godinu objavljen je nešto ranije nego inače, u septembru 2024. godine. Taj rok i dalje je daleko od onoga koji propisuje Zakon o zaštiti vazduha jer, od 2012. godine, godišnji izveštaj o kvalitetu vazduha treba da bude dostupan javnosti do 28. februara tekuće godine za prethodnu godinu. Izveštaj koji je objavila Agencija za zaštitu životne sredine podstiče na brojna pitanja o stvarnim efektima politike zaštite vazduha u 2023. godini, najtoplijoj godini od kada postoje merenja (dok to nije postala 2024. godina).
O tome da li su promene o kojima svedoči izveštaj Agencije iz 2023. godine rezultat primene mera javnih politika ili su posledica intervencije „Božje ruke“ čitajte u ovoj analizi.
Koliko građana Srbije je izloženo prekomernom zagađenju vazduha?
U stvarnosti, izgleda da je vazduh ocenjen kao čist pre svega u sredinama gde ne postoji kontinuirani monitoring, dok su najugroženije sredine upravo one obuhvaćene merenjima, što otvara ozbiljno pitanje selektivnog prikaza podataka i sistemskih praznina u institucionalnom nadzoru.
Da bismo okvirno procenili na koliko stanovnika Srbije utiče zagađenje vazduha uporedili smo broj stanovnika u zoni Srbija, zoni Vojvodina i aglomeraciji Beograd, sa brojem stanovnika koji žive u gradovima i opštinama u kojima je vazduh ocenjen kao prekomerno zagađen. Podaci o broju stanovnika u gradovima i opštinama preuzeti su iz javno dostupne baze podataka o popisu stanovništva 2022. Republičkog zavoda za statistiku (RZS).
Broj stanovnika u Srbiji
Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku, nakon popisa 2022. godine, u Republici Srbiji bilo je ukupno 6.647.003 stanovnika. Broj stanovnika u Srbiji se iz godinu u godinu smanjuje. U Beogradskom regionu ukupan broj stanovnika je 1.681.405 stanovnika. U Vojvodini je broj stanovnika u 2022. godini iznosio 1.740.230 stanovnika. U Srbiji, bez Beograda i Vojvodine, u 2022. godini živelo je 3.225.368 stanovnika.
Vojvodina
Prema oceni kvaliteta vazduha iz 2023. godine u zoni Vojvodina vazduh je bio I kategorije osim u gradovima Subotici i Somboru. Međutim, prema podacima iz Izveštaja o stanju kvaliteta vazduha za 2023. godinu vazduh je bio III kategorije, odnosno prekomerno zagađen i u aglomeracijama Novi Sad i Pančevo, kao i u Staroj Pazovi (na osnovu indikativnih merenja godišnjih vrednosti PM2.5 čestica). Prema podacima RZS u Novom Sadu, Pančevu, Subotici, Somboru i Staroj Pazovi živi ukupno 741.772 stanovnika. Dakle, u Vojvodini, koja ima ukupno 1.740.230 stanovnika, 741.509 stanovnika je izloženo prekomerno zagađenom vazduhu, odnosno oko 42% stanovništva.
Beograd
U Beogradu 1.683.229 građana udiše prekomerno zagađen vazduh već duži niz godina, jer je vazduh u Beogradu godinama unazad ocenjen kao prekomerno zagađen.
Srbija
Prema oceni kvaliteta vazduha iz 2023. godine u zoni Srbija vazduh je bio I kategorije osim u gradovima: Kruševac, Šabac, Kragujevac, Pirot, Loznica, Čačak, Paraćin, Zaječar, Kraljevo, Novi Pazar i Valjevo. Međutim, prema podacima iz Izveštaja o stanju kvaliteta vazduha za 2023. godinu vazduh je bio III kategorije, odnosno prekomerno zagađen i u aglomeracijama Bor, Smederevo, Kosjerić, Užice i Niš, kao i u Gornjem Milanovcu, na osnovu podataka o indikativnim merenjima PM2.5 čestica. Pogledajmo koliko je ukupno građana Srbije u navedenim gradovima i opštinama izloženo prekomerno zagađenom vazduhu.
U Srbiji, bez Beograda i Vojvodine živi 3.225.368 stanovnika, a u gradovima i opštinama (uključujući i aglomeracije) u kojima je vazduh ocenjen kao prekomerno zagađen živi 1.466.101 stanovnika. Dakle, oko 45% stanovništva Srbije (bez Beograda i Vojvodine) izloženo je prekomernom zagađenju vazduha.
Da li je, u tom smislu, zaključak da je vazduh u zoni Srbija čist, ispravan i logičan?
Ukupno gledajući u Srbiji živi 6.647.003 stanovnika a od toga 3.890.839 živi u gradovima i opštinama sa prekomerno zagađenim vazduhom. To je 58% stanovnika Srbije!? Dakle, većina građana Srbije izložena je uticajima prekomerno zagađenog vazduha.
Ovoj matematičkoj operaciji koju smo preduzeli moglo bi se svašta prigovoriti. I oni koji prigovaraju verovatno bi bili u pravu jer se radi o računu koji u obzir uzima samo odnos ukupnog broja stanovnika u Srbiji i broja stanovnika koji žive u gradovima i opštinama sa prekomerno zagađenim vazduhom. Istovremeno, još više bi se moglo prigovoriti zaključku Agencije da je vazduh u zoni Srbija čist, osim u gradovima u kojima živi 58% stanovnika Srbije! Zaključak da je vazduh čist i neznatno zagađen u zonama Srbija i Vojvodina jednostavno je neutemeljen u realnosti i Agencija za zaštitu životne sredine je u obavezi da saopštava tačne i istinite informacije građanima.
Pored toga što je zaključak o čistom vazduhu u Srbiji neutemeljen u prostim brojkama koje je lako proveriti, on je suprotan i samoj logici monitoringa kvaliteta vazduha. Naime, merna mesta na kojima se utvrđuje stanje kvaliteta vazduha, kao i ukupni uslovi i sistem monitoringa, utvrđeni su tako da se na osnovu podataka sa određenih mernih mesta stekne šira slika o stanju kvaliteta vazduha u Srbiji. Otuda podatke koje očitavaju automatske merne stanice, ili podatke do kojih se dolazi drugim metodama merenja, ne možemo tumačiti isključivo kao pokazatelje stanja kvaliteta vazduha u određenom mestu, ili u okolini mernog mesta. Da je tako bilo bi logično postaviti automatske merne stanice u svakom gradu, ili u svakom kvartu. Zar ne? Dakle, iz podataka koje nam nudi sistem monitoringa stičemo saznanje o opštoj slici i stanju u Srbiji a ne samo u onim mestima gde sistem monitoringa postoji.
Kako se kvalitet vazduha namah popravio 2023. godine?
Ministarstvo zaključuje i da je broj mernih mesta gde je registrovano prekoračenje dozvoljenog broja dana iznad granične vrednosti (50 μg/m³ koje se ne sme prekoračiti više od 35 dana godišnje), smanjen za petinu, odnosno za 19%. Sa druge strane, Izveštaji Agencije nam pokazuju da je u 2023. godini u 19 gradova i opština prosečna dnevna granična vrednost prekoračena više od 35 dana u godini, dok se u 2022. to dogodilo u 14 gradova i opština.
Dakle, izveštaji Agencije nam daju informaciju da je broj gradova sa prosečnim godišnjim prekoračenjima PM10 čestica zaista manji za gotovo polovinu ali i da se broj gradova u kojima je došlo do nedozvoljenih dnevnih prekoračenja tokom više od 35 dana povećao sa 14 na 19.
Ministarstvo, takođe, zaključuje da je broj mernih mesta na kojima je izmereno prekoračenje godišnje granične vrednosti za PM2.5 u 2023. za 12% manji nego u 2022. godini. Međutim, izveštaji Agencije pokazuju sledeće stanje: u 2022. srednja godišnja vrednost PM2.5 (25 μg/m³) prekoračena je u 12 gradova i opština a u 2023. godini u 15 gradova i opština (uključujući gradove i opštine u kojima su vršena indikativna merenja).
Da li se iz ovih podataka može zaključiti da se kvalitet vazduha značajno popravio u 2023. u odnosu na 2022. godinu?
Kako Ministarstvo zaštite životne sredine tumači podatke iz Izveštaja o stanju kavaliteta vazduha?
Na osnovu prethodne analize mogu se postaviti najmanje tri pitanja na koja bi nadležne institucije trebalo da daju odgovore.
Pre svega, kako je Ministarstvo zaključilo da je došlo do poboljšanja kvaliteta vazduha u 2022. u odnosu na 2023. godinu?
Drugo pitanje se odnosi na podatke o nivoima prekoračenja graničnih vrednosti zagađujućih materija. Naime, u pojedinim gradovima kao što su Kraljevo, Užice, Smederevo, Čačak, u 2023. godini gotovo da se prepolovio broj dana sa prekoračenjem dnevnih vrednosti PM10 čestica u odnosu na 2022. godinu. Za takvu pojavu morao bi da postoji neki opravdan razlog. Ili su u ovim gradovima sprovedene obimne i veoma efikasne mere smanjenja zagađenja vazduha ili je nešto drugo uticalo na drastičnu promenu.
Nije nam poznato da su u roku od godinu dana u ovim gradovima sprovedene mere smanjenja zagađenja vazduha u tom obimu da se broj dana sa prekoračenjem prepolovi. Na primer, u Užicu se već dugi niz godina sprovode mere energetske efikasnosti ali teško je zamisliti da ove mere mogu da daju takve rezultate u roku od godinu dana. To posebno ako imamo u vidu podatke za 2024. godinu (preuzete sa portala X-Eco) koji pokazuju da je u Užicu u 2024. godini bilo 119 dana sa prekoračenjem dnevnih graničnih vrednosti PM10 čestica. Dakle, nešto se opet dogodilo između 2023. i 2024. godine.
Ministarka, u gore pomenutoj objavi, takođe podseća da je tokom prethodnih pet godina uz podršku Ministarstva zaštite životne sredine kupljeno više od 2.800 vozila na električni i hibridni pogon, te da će se primena ove mere nastaviti i u 2025. godini. Da li je ova mera doprinela smanjenju zagađenja vazduha? U Srbiji je u 2023. godini registrovano oko 2,4 miliona vozila. Dakle, ako bi 2.800 električnih vozila bilo pušteno u saobraćaj samo u jednoj godini, a ne pet kako je navedeno u izjavi, onda bi to činilo tek 0,1% ukupnog broja vozila. Osim toga, podaci Agencije pokazuju da su se emisije PM10 i PM2.5 iz drumskog saobraćaja u 2022. povećale u odnosu na 2021. i 2020. godinu.
To nas dovodi do trećeg pitanja –
u kojoj meri su nadležne institucije ostvarile mere i aktivnosti predviđene Programom zaštite vazduha za period 2022 – 2030 i koliko su te mere uticale na kvalitet vazduha?
O tome pišemo u analizi koja obuhvata podatke o stanju kvaliteta vazduha u 2024. godini.
Pre toga skrećemo pažnju i na potencijalne uticaje klimatskih promena na kvalitet vazduha.
Na preispitivanje zaključaka da se kvalitet vazduha značajno popravio u 2023. u odnosu na 2022. godinu nas upućuje još jedna okolnost, koja nije u nadležnosti Vlade Srbije i Ministarstva zaštite životne sredine. Naime, 2023. godina je globalno bila najtoplija godina u istoriji merenja temperature, sa najtoplijim letom i jeseni do sada.11 Na samom kraju 2022. godine Srbiju je pogodio zimski toplotni talas i januar 2023. godine je bio drugi najtopliji januar u Srbiji, u pogledu srednjih mesečnih vrednosti temperature vazduha. Takođe, jesen 2023. bila je najtoplija jesen u Srbiji od 1951. godine, sa neuobičajeno velikim brojem dana u kojima je zabeležena temperatura preko 20 stepeni. Da li su ove klimatske prilike uticale na smanjenje potrebe za grejanjem i time smanjenje broja dana sa prekoračenjem PM10 čestica? ) Odgovor bi treba da daju nadležne institucije, pre nego što se pohvale uspesima u smanjenju zagađenja vazduha.
1 Podaci o sprovođenju Programa će biti objavljeni u Analizi stanja kvaliteta vazduha u Republici Srbiji za 2024. godinu koja je u pripremi.
2 https://xeco.info/xeco/vazduh/
3 Agencija za zaštitu životne sredine, Godišnji izveštaj o stanju kvaliteta vazduha u Republici Srbiji 2023. godine, Beograd 2024.
4 Ministarstvo zaštite životne sredine: Izveštaj potvrdio bolji kvalitet vazduha u 2023. u odnosu na 2022. godinu: https://www.ekologija.gov.rs/lat/saopstenja/vesti/izvestaj-potvrdio-bolji-kvalitet-vazduha-u-2023-u-odnosu-na-2022-godinu
5 U okviru ove analize poredili smo gradove i opštine u kojima je došlo do prekoračenja a ne sva merna mesta.
6 Član 8, st. 5. Uredbe o uslovima za monitoring i zahtevima kvaliteta vazduha (“Sl. glasnik RS”, br, 11/2010, 75/2010 i 63/2013)
Agencija za zaštitu životne sredine, Mesečni izveštaj – prekoračenja graničnih vrednosti:
7 https://sepa.gov.rs/prekoracenja/
8 Grad Užice, Monitoring i informisanje građana, Merna stanica Zavoda za javno zdravlje Užice (kod Narodne biblioteke): https://uzice.rs/monitoring-i-informisanje-gradjana/
9 Ministarstvo zaštite životne sredine: Vujović: Realizovan niz projekata za bolji kvalitet vazduha u devet gradova i opština koji su beležili najveće emisije: https://www.ekologija.gov.rs/saopstenja/vesti/vujovic-realizovan-niz-projekata-za-bolji-kvalitet-vazduha-u-devet-gradova-i-opstina-koji-su-belezili-najvece-emisije
10 Agencija za zaštitu životne sredine, Godišnji izveštaj o stanju kvaliteta vazduha u Republici Srbiji 2023. godine, Beograd 2024.
11 Klima 101, 2023: Najtoplija godina u istoriji merenja (i svi njeni ekstremi): https://klima101.rs/2023-najtoplija-godina/
12 U skladu sa Uredbom o uslovima za monitoring i zahtevima kvaliteta vazduha („Sl. glasnik RS“ br. 11/2010, 75/2010 i 63/2013) granična vrednost za jednu kalendarsku godinu za PM2.5 iznosi 20 μg/m3
Ovaj tekst je izrađen u okviru projekata „Ka zelenoj i otpornoj 2030. godini – Doprinos civilnog društva ostvarivanju ciljeva Zelene Agende” koji finansira Evropska unija i „Zagađenje vazduha iz industrijskih postrojenja u Srbiji”, koji finansira Evropska fondacija za klimu (ECF). Za sadržaj ovog teksta isključivo je odgovoran Regulatorni institut za obnovljivu energiju i životnu sredinu (RERI) i taj sadržaj nužno ne odražava zvanične stavove donatora.